Prøver å knekka vaksine-kode som kan redda tusenvis av liv

Publisert:24. oktober 2016Oppdatert:24. oktober 2016, 08:51
– Me er forsiktige optimistar. Viss me lukkast så blir det nok litt merksemd rundt det, seier forskar Pål Puntervoll.

Pål Puntervoll er ein av forskarane som har tatt på seg oppgåva mange meiner ikkje er mogleg å løysa; Å utvikla ein vaksine mot diaréen som rammar både born i u-land og turistar.

Bakterien dei kjempar mot er ei av dei vanlegaste årsakene til diaré blant born under fem år i utviklingsland. Den ber namnet ETEC (enterotoksigene Escherichia coli) og er ein variant av E. coli-bakterien.

– Det er høg dødeligheit blant born på grunn av diaréen, men det er endå høgare tal knytt til seinskadar. Borna veks dårlegare etter å ha vore sjuke, og får problem med å ta til seg næring, noko som kan følga med dei resten av livet. Det er svært viktig å handtera problemet, seier forskar Pål Puntervoll.

 I u-land er diaré den nest største dødsårsaka blant born etter lungebetennelse

Han leiar arbeidet med å utvikla sjølve vaksinen ved Uni Research Miljø. I tillegg er det andre forskarar ved UiB og Haukeland universitetssjukehus som jobbar med prosjektet. Initiativtakaren bak arbeidet er Professor Halvor Sommerfelt ved Institutt for global helse og samfunnsmedisin ved UiB.

Puntervoll og Sommerfelt byrja å jobba med prosjektet for over ti år sidan, på eit felt kor forskingsaktiviteten ikkje er den største.

– Det er ikkje diaré det er mest fokus på i forskinga. Noko som er paradoksalt, fordi i u-land er dette den nest største dødsårsaka blant born etter lungebetennelse, seier Puntervoll.

Skal utviklast for turistmarknaden
I sommar fekk prosjektet 9,9 millionar kroner frå Forskingsrådet sitt program FORNY2020. Desse midlane skal gå til å utvikla vaksinen også for turistmarknaden.

ETEC-bakterien er ei av dei viktigaste årsakene til reisediaré. Anslaget er at ti millionar menneske i året blir ramma. Det er ikkje farleg for dei fleste vaksne, men det er i denne marknaden pengane ligg. Me har ein patentsøknad inne no knytt til dei variantane som me har funne.

Bergen teknologioverføring (BTO) følger opp den kommersielle biten.

– Det er kostbart å følga opp eit patent. BTO søker etter industripartnarar som kan hjelpa til. Det er der me forventar å få pengar.

Det viktigaste er likevel å sørga for at vaksinen skal vera tilgjengeleg i den pengesvake marknaden, fortel Puntervoll.

– Sjølv om det er viktig å kommersialisera forskingsresultat, er det aller viktigaste at vaksinen er mogleg å få tak i for dei som treng den mest. Me ser for oss eit topris-system, der ein har ein pris for turistmarknaden, og ein for u-landa.

Prosjektet har  også fått støtte frå USA, gjennom Bill og Melinda Gates foundation.

– Dei vil vera ein viktig partnar for å koma inn på marknaden i u-landa.

Postdoktor Ephrem Debebe Zegeye i laboratoriet til Molekylærbiologisk institutt på Høyteknologisenteret. Han og to andre ved Uni Research samarbeidar med Puntervoll om å utvikla vaksinekomponenten.

Fleire fagfolk er skeptiske
Men det er ei tøff oppgåve forskarane har tatt på seg, og det er framleis arbeid som står att før ein veit om vaksinen blir ein suksess.

– Ein av grunnane til at det tar så pass lang tid er at vaksinen som utviklast i Bergen retter seg mot eit utfordrande giftstoff. Fagfeltet er delt på midten. Halvparten trur ikkje at dette vil gå, medan dei andre seier at dette er så viktig å få til, at ein må forsøka, seier Puntervoll.

ETEC-bakterien produserer to ulike toksin (giftstoff). Eit varmelabilt (LT) og eit varmestabilt (ST).

ST-toksinet er det stoffet som får fagfeltet til å klø seg i hovudet, og som ein no jobbar med å knekka koden på. ETEC-variantar som produserer akkurat dette giftstoffet er dei som oftast utløyser sjukdom, men kroppen produserer ikkje naturleg antistoff mot dette. 

LT er eit nokså stort toksin. Viss du får det i deg vil du utvikla immunrespons mot det, medan det andre toksinet, ST, er så lite, at immunforsvaret ikkje fangar det opp.

ST-toksinet blei beskrive seint på 70-talet, og ein har prøvd å laga vaksine mot det før.

– Det var stor aktivitet på 80-talet. Men det var vanskeleg å utvikla, og ingen lukkast med det, fortel Puntervoll.

Må få kroppen til å produsera antistoff
For at kroppen skal oppdaga ST-toksinet, og registrera at det er ein framandlekam, må forskarane kopla det på noko større, som til dømes eit LT-protein. Det har dei klart å gjera.

– Men ein må også gjera slik at toksinet ikkje er giftig, sånn at ein ikkje blir sjuk av å ta vaksinen.

Forskarane har klart å få eigenskapane til giftstoffet til å endra seg.

– Me har valt å laga eit bibliotek med alle moglege endringar. Molekylet består av 19 byggesteinar. Kvar byggestein blir endra 19 gongar, så ein får 361 variantar, eller mutasjonar. Me har prøvd alle moglegheitene for å sjå kva som gjev den effekten me vil ha. 

To av desse variantane har vist seg å gje beskyttande respons i forsøk gjort på dyr. 

– Forsking gjort av samarbeidspartnarar i USA har vist at med to av variantane me fann her, så får ein den beskyttande effekten me er ute etter i mus og gris.

Forskarane prøver å sjå på korleis ein kan mutera bakterien til å få den effekten som ein ønskar.

Det er likevel ein viktig bit som står att, og som no er hovudfokuset for Puntervoll og medarbeidarane hans.

– I kroppen så finst det to hormonpeptid som liknar på giftstoffet. Då kan ein enda opp med å få ein autoimmun reaksjon. Altså at det muterte toksinet, som ikkje er giftig, utviklar antistoff som også reagerer mot kroppen sine eigne hormon.

– Det kan gje uønska effektar i tarmen og andre stader i kroppen, som me endå ikkje veit nok om.

No må ein prøva å finna antistoff som kan nøytralisera ST-giftstoffet utan at ein får denne kryssreaksjonen.

– Me har funne eit par variantar som er trygge, som me ventar at ikkje gjev uønska kryssreaksjon. Me er optimistiske, men me veit at det ikkje er gitt at det som verkar på papiret, verkar på menneske.

Medisinstudentar har fått i seg bakterien 
Samtidig som utviklinga av vaksinekomponenten føregår i Høgteknologibygget, skjer den kliniske aktiviteten på Haukeland. Dei jobbar med å utvikla ein modell for korleis ein kan testa ut vaksinen på menneske.

Ein del av arbeidet har vore å eksponera menneske for bakterien, for å sjå kor stor dose som må til for at dei får diaré.

– Dei har rekruttert medisinstudentar som frivillig svelger denne bakterien og får diaré. I starten får dei små dosar, før den blir auka etter kvart. Forskarane samlar det som kjem ut, og tar blodprøver for å sjå kva immunrespons studentane får.

Går alt etter planen vil test-vaksinen for menneske vera klar i 2019.

– Då kan me gjera dei første utprøvingane. Men det føreset at me får pengar til å gjera det. Viss resultata våre er veldig gode er me trygge på at me får finansiering.

Å utvikla ei vaksine er eit tidkrevjande prosjekt, fortel Puntervoll.

– Me visste når me starta at det var ei vanskeleg oppgåve, og me er forsiktige optimistar. Me har oppdaga fleire utfordringar, men me har funne vegar for å omgå dei, og me trur jo at det skal gå til slutt. Viss me lukkast så blir det nok litt merksemd rundt det.

På Høyden krever at du bekreft e-postadressen din før du kan poste innlegg. Les også våre debattregler

Meld deg på vårt nyhetsbrev og få oppdateringer rett til din e-post!

Abonner på På Høyden nyhetsbrev feed