Vil trappe ned norsk oljeutvinning

Publisert:6. januar 2014Oppdatert:7. januar 2014, 09:18
Statoil er eit privat selskap, og må handle deretter. UiB og forskarar har derimot eit særleg ansvar, meiner Peter M. Haugan. Foto: Dag Hellesund

Professor og universitetsstyremedlem Peter M. Haugan meiner vi ikkje bør gi fleire konsesjonar til olje- og gassutvinning i Noreg, og heller trappe ned utvinninga. Forsking som fører til meir utvinning er eit etisk dilemma, meiner han.

Haugan har reist debatten om UiB skal drive med forsking som fører til auka oljeutvinning. Men kva meiner han er den smale sti for UiB-forskarar? Og er han sjølv klar for omstilling? På Høyden har fått svar frå oseanografi-professoren som har gått ut mot kollegaer som driv med forsking som kan forlenge fossilalderen.

Kva bør UiB gjere når det gjeld klimaforsking?

Vi bør vere i front og ta vårt samfunnsansvar og setje i gang den forskinga og utdanninga som klimautfordringa krev. Vi bør òg delta i samfunnsdebatten på desse områda. Vi må drive forsking på ting vi treng for å møte klimautfordringa. Vi må òg våge å gå inn i det offentlege ordskiftet og ta opp dei ubehagelege spørsmåla og vere kritisk til det som skjer rundt oss. Vi må heller ikkje overselje kor viktig forsking kan vere for å løyse klimaproblema. Vi må ikkje vere nøgde berre vi får pengar til vår forsking, mens det eigentleg er andre ting som skal til.

Og kva bør UiB ikkje gjere?

Vi bør ikkje bidra til å forseinke den omstillinga som er naudsynt. Vi bør ikkje forlenge fossilalderen, eller legitimere verksemd som fører til det.

Og det meiner du at vi gjer ved å forske på felt som fører til auka oljeutvinning?

Ja, vi gjer det.

Bør forskarar slutte å reise på konferansar med fly og byrje å køyre el-bil?

Vi bør leggje til rette for at forskarane våre kan leve energieffektivt og bruke videokonferansar og slikt. Men eg trur vi skal passe oss for å individualisere løysinga på desse problema alt for mykje. Vi skal ikkje seie at dét er det viktigaste vi gjer og oppmode folk til å ta personleg ansvar. Då går vi vekk frå det som er ansvaret til institusjonen.

Gjeld det og privat?

Eg har veldig stor respekt for dei som går i front og viser at vi kan få til å leve på ein energieffektiv måte. Men det må ikkje bli slik at vi berre fokuserer på dei personlege vala, og at det blir hovudsaka vi diskuterer. Eg trur at vala til folk kan vere veldig viktige. Men det er òg viktig med strukturtiltak som lettare kan ordnast på andre måtar enn ved press frå einskildindivid og -grupper.

Køyrer du el-bil?

Nei, eg har ein vanleg bensinbil, ein Renault Modus.

Men flyr du på konferansar?

Ja, det gjer eg i massevis.

Med dårleg samvit?

Eg har tenkt mykje på det. Og eg var blant dei første som innreidde videokonferanserom her på UiB, vi brukte midlar på instituttet til det. Det var delvis for å spare miljøet, men òg for å spare tid. Vi prøver å oppmode til det, og køyrer ein del møter på video.

Må vi redusere forbruket?

Det spørs om du skal ha redusert forbruk eller smart forbruk, slik at vi gjer ting på ein annan måte. Å gå tilbake fleire tiår er ikkje løysinga. Vi vil alltid gjere ting på nye måtar. Det er ikkje vanskeleg å vere einig i at mange trekk ved forbrukarsamfunnet vårt ikkje er slik dei burde vore. Men så er det samfunnsprosessar som gjer at det blir annleis enn vi kanskje ønskjer. Det er flott med folk som klarar seg med pinnar i skogen og ikkje treng å skifte ut dei elektroniske duppedittane sine kvart år. Men eg vil ikkje seie at vi alle må gjere det, og at framtida ligg i å gå tilbake til middelalderen eller femtiåra.

Det er meir og meir sikkert at ein direkte overgang frå kol til fornybart er både betre og billegare ennå gå via gass.

I klimadebatten er det ein del som meiner at det er bra at Noreg produserer olje og gass, slik at det kan erstatte forureinande kolkraft. Er det ikkje bra at landet vårt bidreg til å erstatte kolkraft?

Det er eit litt vanskeleg spørsmål. For det første seiest det mykje som er opplagt feil om det spørsmålet. Norsk olje vil til dømes aldri erstatte kol. Men det er eit sakleg spørsmål om det er bra i ein overgangsperiode å produsere gass som kan erstatte kol. Men det er meir og meir sikkert at ein direkte overgang frå kol til fornybart er både betre og billegare ennå gå via gass.

Og dette er basert på forsking?

Ja, og forskinga gir ikkje dei endelege svara med to strekar under for evig og alltid. Til og med konservative politikarar som Lord Deben i Storbritannia meiner at gass ikkje er vegen å gå. Han har leia ein kommisjon som har sett på kva ein kan gjere i høve til klimaet. Dei kom fram til at om ein skal nå dei klimamåla ein har sett seg må det skje så raskt at det ikkje vil lønne seg å gå via gass. Om ein skal investere i infrastruktur for gass no kan du berre bruke den i så kort tid at det det vil vere betre og billegare å gå direkte over til og stimulere fornybar energi med ein gong. Difor er svaret på om det er smart å gå via norsk gass avhengig av kor fort det er naudsynt å få frå situasjonen vi har i dag til eit nullutsleppssamfunn.  Dersom dette var noko vi kan bruke hundre år på ville det kunne vere OK å gå via norsk gass. Men om vi skal gjere det i løpet av 20-30 år er det eit blindspor å gå via norsk gass. Det som er endå sikrare er at det er eit blindspor å gå via karbonfangst og lagring. Det er så mange som har investert prestisje i det, og dei sprett opp for å forsvare det med ein gong. Dersom det blir noko karbonfangst, kjem det for seint. For kvart år som går blir grunngjevinga for å satse på det berre dårlegare og dårlegare.

Men kva bør Noreg som nasjon gjere?  Meiner du at vi rett og slett bør slutte å utvinne olje og gass?

Dersom vi sluttar å gi nye konsesjonar, og berre produserer frå dei felta vi allereie har i gang vil vi auke produksjonen fram til 2020, ifølgje Oljedirektoratet. Det vil gi ein produksjon lenge nok, og det er slik vi bør gjere det.

Men 2020 er ikkje veldig langsiktig?

Nei, og så vil produksjonen dabbe av etterpå. Men det må han jo, så det passer godt.

Men det er likevel svært kort tid for å omstille eit heilt land?

Ja, men det blir ikkje slutt i 2020. Og ein stor del av inntektene for Noreg frå petroleum er sal av teknologiske tenester til felt utanfor Noreg. Teknologitenestene våre kan vere konkurransedyktige på felt i Afrika framleis. Og dei har og eit godt grunnlag for å omstille seg til anna verksemd. Marin mineralutvinning på havbotnen, havvind og anna. Dei som er på min alder i akademia er uansett pensjonistar alle saman om 15 år, og vi vil ha nok å gjere. Men dei nye vi tar inn må ikkje ha same fokus.

Dersom det blir noko karbonfangst, kjem det for seint. For kvart år som går blir grunngjevinga for å satse på det berre dårlegare og dårlegare.

Vil det ikkje vere like umoralsk å eksportere teknologien?

Nei, 44 av 54 afrikanske land har allereie funne eller produserer olje eller gass. Ein del av funna er lettare og billegare å produsere enn norsk olje. Korfor skal ikkje dei prioriterast framfor norske felt? Det er veldig vanskeleg å seie nei til dei som ikkje har hatt dei enorme inntektene vi sjølv har tatt.

Kan ein bruke eit ord som «umoralsk» om å jobbe med oljeutvinning eller arbeid som legg til rette for det?

Nei, ikkje når det gjeld å drive med oljeverksemd i dag. Men å jobbe for at vi skal produsere endå meir i framtida vil eg seie er eit etisk problem i høve til allmenningens tragedie, og tilstanden andre menneske skal leve i. Og så er det eit spørsmål om det er smart for Noreg som nasjon og UiB som institusjon å satse på olje og gassverksemd på den måten vi gjer i dag. Det er eit anna spørsmål enn om ei bedrift kan tene pengar på å levere til olje- og gassnæringa. Det er ikkje noko galt i eller rart at dei gjer det. Og vi kan heller ikkje seie at det er umoralsk at dei gjer det. Ansvaret må liggje på oss alle fordi vi er med i et demokrati og kan avgjere rammevilkåra.

Kan ein då seie at forskarar har eit særleg ansvar her? Eller er det slik at vi alle som norske borgarar har det same ansvaret?

Eg tenkjer at forskarar absolutt har eit særleg ansvar. Vi har ein arbeidssituasjon, eit informasjonstilfang og ei spesialisering som gjer at det er muleg for oss å informere vanlege folk. Og vi har eit ansvar for å informere. Det er ein viktig del av samfunnsoppdraget, sjølv om ho ikkje er ein del av departementet si resultatbaserte omfordeling til universiteta.

Kva meiner du at Statoil bør gjere, som eit ansvarleg, privat selskap?

Statoil er eit privat selskap, men for tida har den norske staten aksjemajoriteten. Då Statoil blei privatisert blei det sagt at ein ikkje kunne stille andre krav til Statoil enn til andre private selskap. Akademiaavtalen finst nok fordi Statoil ser seg tent med det. Vi kan ikkje stille andre krav til dei enn til andre, slik vi har lagt politikken vår i dag. For meg er det logisk å enten selje seg ut eller å forandre rammevilkåra for Statoil. Det er heilt klart for meg at Statoil i dag profitterer på at det blir oppfatta som eit statleg selskap, mens det i realiteten er privat. Noko av sponsinga dei driv med bidreg til å gi inntrykk av at dette er eit felleseie, ei nasjonal verksemd.

Om ein utviklar teknologi som gir høgare utvinningsgrad treng ein ikkje bandleggja fleire naturområde. Er ikkje det i seg sjølv ein fordel?

Jo, det kan det vere, isolert sett. Men meir produksjon er meir produksjon, uansett om han kjem frå Ekofisk eller Lofoten. Oppsida er at du ikkje legg beslag på fleire areal. Nedsida er at du må bruke metodar som fører med seg meir forureining og energibruk. Det blir ikkje så rein produksjon om du skal tyne det siste ut av gamle felt.

Om ein gjer klima til ei tredje forskingssatsing, vil ein framleis kunne forske på auka oljeutvinning?

Eg meiner at eit nytt satsingsområde bør fokusere på energi og energiomstilling. Det er kanskje det viktigaste strategiske grepet ein kan gjere. Men no får vil la strategiprosessen gå sin gang. Det kjem til å ta eit års tid.

Ved UiB planlegg ein å byggje eit energi- og teknologibygg, Entek-bygget. Meiner du at ein heller burde bygd eit klimabygg?

Eg har ikkje sterke meiningar om entek-bygget, men det er vedtatt at det skal greiast ut vidare.

Eg håper at debattklimaet på UiB blir stimulert. Det trengst!

Men burde ein samla klimaforskingsmiljøa i Bergen på ein stad?

Ein jobbar jo med planar for vestfløyen på Geofysen. Men det største spørsmålet, slik eg ser det, er korleis vi handterer klimatiltak, og då snakkar vi om energi og omstilling. Du kan heller ikkje samlokalisere alt. Det er mest ny energi og energiomstilling vi treng meir tyngde på enn vi har i dag for på ein god måte å følgje opp klimaforskinga vi allereie har. Vi treng treng mange fag: samfunnsgeografar, økonomar, psykologi, infomedia, og vi har eit stort uforløyst potensiale. Det er sentrale fag i klimaforsking, like mykje som teknologifaga.

Korleis opplever du at studentar og tilsette tek tak i debatten?

Eg oppmodar folk om å ta del i ein open debatt og vere mest muleg saklege. Om dei ikkje vil det ber eg dei ta kontakt direkte og komme med moment. Men eg håper at debattklimaet på UiB blir stimulert. Det trengst!

Er det nokon som har slutta å helse på deg etter at du tok opp saka?

Nei, det har ikkje skjedd. Det hender at eg høyrer rykte om at folk har sagt at eg er heilt på jordet, men det er ingen som har sagt det til meg.

Kva synest du om motdebattantane så langt?

Eg synest ikkje dei har vore så dyktige, om eg skal vere ærleg. Eg prøver å utkrystallisere kva som er essensen i argumenta deira, og har bede nokre av dei om hjelp til det. Men det einaste eg sit igjen med som eit oppfølgingspunkt er om det er rimeleg å hevde at norsk olje og gass kan erstatte kolkraft. Dette er noko eg føler at vi må belyse meir. Dei svarer heller ikkje på om det kanskje er smart av UiB å gå raskt over til fornybar energi. I eit slikt spørsmål må du ha tal, og vere konkret. Det hjelper ikkje å seie at ein skal omstille i eit tohundreårsperspektiv. Det nytter ikkje å vere heilt verdinøytral i det ein gjer som forskar. Kva ein forskar på og korleis dette blir lagt opp kjem an på ting som kjem frå samfunnet. Dersom vi var 1 milliard menneske kunne vi ha omstilt oss i løpet av 200 år. Men ettersom vi snart er 10 milliardar må vi gjere det mykje fortare. Forskinga til dei som driv med petroleumsforsking ville ikkje vore mykje annleis om vi berre hadde vore éin milliard på jorda, men han hadde vore mykje meir akseptabel då. Du kan ikkje isolere deg frå verda og seie at du berre skal bidra til grunnlaget for avgjerdene. Du må ha eit forhold til den verkelege verda undervegs i det du gjer.

Nokre meiner at du er ein som aldri gir deg, og at du difor er ein vanskeleg mann å debattere med?

Det er i alle fall lenge til eg gir meg på dette. Men eg håper at eg er open for å la meg overtyde av gode argument, og ikkje er sta og fastlåst. I diskusjon med miljøorganisasjonar har eg tidvis sagt at skilnaden på forskarar og politiske organisasjonar er at dei på eit eller anna tidspunkt må vedta eit program. Og når dei har gjort det, gjeld det å finne ting som på ein eller annan måte kan underbyggje det programmet. Mens ein forskar skal skifte standpunkt om det kjem ny kunnskap om emnet.

Kva tenker du om rekrutteringa til realfag, der folk kan få seg ein godt betalt jobb i oljeindustrien rett etter studia?

Vi utdannar folk i vind og tidvatnenergi, men det er avgrensa kor mange slike menneske som får jobb i samfunnet vårt. Dersom alle arbeidsplassane er i petroleum, kan dei like godt studere petroleum.

Kor bør UiB vere på klimaspørsmål om ti år?

På det vi har om klimaforståing, fortidsklima og effektar på naturmiljøet synest eg vi skal vere nøgde om vi har omtrent den same posisjonen som i dag. Innan klimatiltak og omstilling bør vi verkeleg ha store ambisjonar om å gjere veldig mykje meir enn i dag. Neste gang det skal lagast ein Global Energy Assessment bør UiB si forsking vere ei viktig kjelde. Det er greitt at vi bidreg til IPCCs klimapanel, men ringverknaden av det er avgrensa i tida framover. Ringverknaden av det vi kan gjere innanfor klimatiltak og energiomstilling er potensielt mykje større.  Og det er heilt  klart nytte og verdi i å gjere det her kor vi har så god status på klimaspørsmål. Men det er likevel heilt annan type aktivitet som trengst enn det vi har i dag: Andre disiplinar og fagmiljø, og eg trur òg vi treng nye folk.

I denne boka bør UiB-forsking vere ein viktig bidragsytar om ti år. UiB bør bli mykje betre på omstilling når det gjeld klima, meiner Peter M. Haugan. Foto: Dag Hellesund

Kor er du sjølv i 2024?

Eg trur vel at eg er her ved UiB. Eg har ikkje andre planar.

Men er du klar til å omstille forskinga di?

Ja, eg er i alle fall veldig motivert til å setje i gang verksemd retta mot omstilling og klimatiltak, på ein liknande måte som eg var motivert til å setje i gang klimaforsking på Bjerknessenteret for 10-12 år sia. Dersom vi om ti år kan ha ein like god posisjon på klimatiltak som vi i dag har på klimadynamikk, så hadde det vore greitt å pensjonere seg frå UiB. Eg vil gjerne vere like stolt av UiB som eg i dag er av Geofysisk institutt.

På Høyden krever at du bekreft e-postadressen din før du kan poste innlegg. Les også våre debattregler

Meld deg på vårt nyhetsbrev og få oppdateringer rett til din e-post!

Abonner på På Høyden nyhetsbrev feed